Het marktkruis van Ename

~~ met dank aan Daniël Pletinckx & Visual Dimension bvba, Erfgoedafdeling Cultural Heritage / dit artikel is een vertaling van ‘The Ename market cross’, geschreven door Daniël Pletinckx, website Visualisation of the Benedictine Abbey of Ename / vertaald door Ilse Bostyn / credits: zie onderaan dit artikel

Afbeelding 1: Een middeleeuwse markt rond 1400 met marktkruis (BnF, Fr. 12559, f. 167r)
Afbeelding 2: Een middeleeuws marktkruis in hout (BnF, detail van Fr. 12559, f. 167r)

In de middeleeuwen symboliseerde een marktkruis het recht van een plaats of gemeenschap om jaarlijks een jaarmarkt te houden. Dit recht werd verleend door de koning of keizer en was een bron van inkomsten, want op alle verkochte goederen werd een belasting geheven, vergelijkbaar met onze BTW. In veel gevallen vond deze jaarmarkt plaats op de dag van de patroonheilige van de gemeenschap.

Afbeelding 1: Marktkruis op een plein voor een kerk rond 1320 (British Library, Royal 14 E III, f. 99r)
Afbeelding 2: Marktkruis in een dorpscentrum rond 1375 (BnF, Fr. 1584, f. Er)

In de meeste gevallen vond deze jaarmarkt plaats op het centrale marktplein in de steden, of op de dries van de dorpen, die werden aangepast om gemakkelijk toegankelijk te zijn voor het grote aantal aanwezigen.

Afbeelding 1: De jaarmarkt in Valkenburg (Rijksmuseum, Adriaan Van de Venne, 1618)
Afbeelding 2: Middeleeuwse jaarmarkt van Utrecht – let op het marktkruis achteraan (Rijksmuseum, C.L. van Kesteren, 19e eeuw)

Bij het marktkruis werden de regels van de jaarmarkt afgekondigd, en de toepasselijke maten van lengte en gewicht weergegeven (want er waren plaatselijke verschillen).

Het marktkruis op de markt in Harelbeke (Overackere renteboek, 1626, Rijksarchief Kortrijk)

Vandaag zijn er slechts twee marktkruisen in Vlaanderen bewaard gebleven, één in Sint-Lievens-Houtem en één in Ename. Het marktkruis van Sint-Lievens-Houtem uit de 15e eeuw is nog steeds verbonden met de jaarmarkt – waaraan ongeveer 50 000 mensen deelnemen – die in 2010 is uitgeroepen tot immaterieel werelderfgoed. Uit middeleeuwse bronnen weten we dat dit kruis een houten voorganger had, waarschijnlijk vanaf 1256.

Afbeelding 1: 15e-eeuws marktkruis van Sint-Lievens-Houtem (foto: Archeonet Vlaanderen)
Afbeelding 2: Het marktkruis van Sint-Lievens-Houtem rond 1950 (foto: collectie Robert Coppens – Erfgoedbank Land van Rode)

De jaarmarkten in de dorpen waren meestal verbonden aan abdijen. De jaarmarkt van Sint-Lievens-Houtem werd georganiseerd door de Sint-Baafsabdij van Gent, op 11 en 12 november, gewijd aan de heilige Livinus. De bol onder het kruis geeft aan dat ook de graaf van Vlaanderen de markt ondersteunde (dat wil zeggen fysieke en juridische bescherming bood en waarschijnlijk zijn deel van de geïnde belasting kreeg).

In Ename werd de jaarmarkt op de naamdag van Sint-Laurentius (10 augustus) ingesteld rond het jaar 1000, toen de handelsnederzetting floreerde. Het recht om een jaarmarkt te houden werd in 1063 overgedragen aan de abdij van Ename toen de handelsnederzetting door de abdij werd vervangen. Het was een belangrijke bron van inkomsten voor de abdij.  Toen de abdij in 1795 werd opgeheven, werd de jaarmarkt voortgezet, vooral als paardenmarkt.

Marktkruis van Ename, 18e eeuw (foto: Paul Maeyaert)

Met de komst van tractoren verdween de markt in de jaren zestig, maar werd nieuw leven ingeblazen als Feeste t’Ename, met demonstraties van paardrijden op zondag en een paardenmarkt op maandag.

Paardenmarkt in Ename (foto: Eddy Berte)

Hoewel het marktkruis van Ename al eerder wordt genoemd, hebben we er enkel vanaf 1596 afbeeldingen van.  Het huidige kruis dateert uit 1778 (het kruis zelf zou zelfs uit de 19e eeuw kunnen stammen).  Maar het is vrij zeker dat er in het centrum van Ename een marktkruis aanwezig was in de 13e eeuw, en waarschijnlijk al vanaf het jaar 1000.

Kaart van Ename in 1596, op het centrale plein zien we het marktkruis en waarschijnlijk de banken van de vierschaar (rechtspraak) en de schandpaal (Nationaal Archief, Brussel)

Detail van een kaart van Ename door Jan Bale, 1661, waarop het marktkruis is afgebeeld (Universiteitsbibliotheek, Gent)

Voor Eham 1291 (de virtuele reconstructie van Ename in 1291) wilden wij een 3D-reconstructie maken van het marktkruis van Ename in die periode. Als basis gebruikten we één van de drie afbeeldingen van een marktkruis in de Veil Rentier (getekend rond 1275), meer bepaald het marktkruis van Bauffe, dat zich vlakbij de abdij van Cambron bevond, tegenwoordig Pairi Daiza.

De weg van Bauffe naar de abdij heet nog steeds de Rue de la Croix en het marktkruis staat langs deze weg afgebeeld op de kaart van Ferraris (rond 1775).

Afbeelding 1: Marktkruis van Bauffe in de Veil Rentier, rond 1290 (Ms. 1175, Koninklijke Bibliotheek van België)
Afbeelding 2: Het marktkruis van Bauffe op de kaart van Ferraris rond 1775 (Koninklijke Bibliotheek van België)
Afbeelding 3: 14e eeuws marktkruis van Heaulme, het oudste bewaard gebleven marktkruis van Frankrijk

Aangezien het duidelijk is dat de marktkruisen in de Veil Rentier van hout zijn en er tegenwoordig geen houten marktkruisen meer bewaard zijn gebleven (ook niet in musea), hebben wij de interpretatie van de tekening uit de Veil Rentier (zie hierboven) gebaseerd op de oudste bewaard gebleven stenen marktkruisen in België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.

Uit analyse blijkt bijvoorbeeld dat de bloemversiering van dergelijke kruisen zeer typisch is en zich altijd aan het einde van de armen van het kruis bevindt (er is nog geen perspectief in de tekeningen van de Veil Rentier). Wij hebben ervoor gekozen het hout gedeeltelijk te beschilderen, zoals de tekening van Veil Rentier suggereert (zie hierboven).

Aan de ene kant draagt het kruis het beeld van Sint Salvator (Salvator Mundi, Verlosser), aan de andere kant het beeld van Onze-Lieve-Vrouw, hetgeen symbool staat voor de dubbele denominatie van de abdij van Ename.  De treden zijn uitgevoerd in de plaatselijke Balegemse steen.

Afbeelding 1: Virtuele reconstructie van het marktkruis van Ename rond 1290 (afbeelding: © Visual Dimension)
Afbeelding 2: Detail van het gereconstrueerde marktkruis van Ename (afbeelding: © Visual Dimension bvba)

In de middeleeuwen zou het marktkruis in het midden van de dries hebben gestaan (naar analogie met andere plaatsen zoals Sint-Lievens-Houtem). Vandaag staat het Enaamse marktkruis aan één kant van het marktplein, hetgeen reeds het geval was in 1661.

Afbeelding 1: Het marktkruis van Ename rond 1290, in het spel Eham 1291 (afbeelding: © Visual Dimension bvba)
Afbeelding 2: Het marktkruis van Ename rond 1665 (afbeelding: © Visual Dimension bvba)

In het pam Ename kan je zowel Eham 1291 als Eename 1665 zelf spelen en zo de geschiedenis van Ename in de Middeleeuwen of Baroktijd ontdekken.

De virtuele reconstructie werd gedeeltelijk gefinancierd door het Vlaamse Ministerie van Cultuur.

Dit artikel is een vertaling van ‘The Ename market cross’, geschreven door Daniël Pletinckx, website Visualisation of the Benedictine abbey of Ename (28-09-2020)

Vertaald met toestemming van Visual Dimension, www.visualdimension.be en Daniël Pletinckx.

Vertaling Ilse Bostyn.

2 gedachtes over “Het marktkruis van Ename

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s