~~ geschreven door Ilse Bostyn / foto’s Ilse Bostyn, KBO Ename, Marc Maryns, Didier Descamps, Maurice Cornelis, Daniël Pletinckx, Steven Van Coppenolle, Marcel Bostyn, Marc Van Pevenaeyge, Pascal Van Acker, Pius Verhegge, Albert Sugg, Beeldbank Erfgoedobjecten provincie Oost-Vlaanderen, brochure ‘100 jaar Katholiek Basis Onderwijs Ename’ (Luc Schelstraete, Thierry De Vos, Adeline Vanderhaeghen et al, Drukkerij Sanderus, 1989), uitgave ‘Ename in oude prentkaarten, foto’s en doodsbeeldekens’ (Marc De Smet, M.J. Tulleken, Eddy Dhoop, V.V.V.M. Oudenaarde, 1978) / met dank aan de mensen van Ename & met dank aan de directie en het team van KBO Ename

Op bovenstaande foto zien we de Hoogstraat (huidige Martijn van Torhoutstraat) zoals ze was in het laatste decennium van de 19de eeuw, met aan de linkerzijde achtereenvolgens café Stadhuis (vermoedelijk de plek van de oude vierschaar), de woning van de familie Schautheer (het latere klooster met school, nu KBO Ename), de beluikhuizen met toegangspoort, de ingang van de Veerstraat (huidige Sint-Salvatorstraat) richting de oude Schelde en de veerpont, de herenboerderij van Gustaaf Rullens met de hoge schoorsteen van de stokerij en aan de overkant van de straat de muur van een ommuurde hof en een woonhuis.

Waar mijn voorouders woonden

Ik blijf het bijzonder boeiend vinden om terug te gaan in het verleden van plaatsen waar ik in mijn leven veel tijd doorgebracht heb. Zo is er de kloosterschool in de Hoogstraat, het huidige KBO Ename in de Martijn van Torhoutstraat. Een plek waar ik tot mijn bijna 12e levensjaar naar school ging, net als mijn zuster die daar vervolgens ook lesgaf en net als mijn andere Enaamse familieleden.
Op de plek van de kloosterschool, meer bepaald het stuk grond naast het oude klooster waar nu de ‘nieuwe’ schoolgebouwen staan, was tot ongeveer 1910 een beluik met kleine huizen en daar woonden mijn overgrootouders Hendrik Bostyn en Maria Justina Sidonia Audooren. Hoogstwaarschijnlijk woonden ook mijn bedovergrootouders Benedictus Audooren en Maria Ludovica Van Simaeys in deze huizen, maar het bevolkingsregister is niet helemaal duidelijk over de huisnummers, dus het zou ook kunnen dat ze aan de overkant van de straat woonden. Andere voorouders van de familietak Bostyn, Audooren, De Bourdeaud’huy en De Vos woonden op minder dan een steenworp afstand daar vandaan in de tweede helft van de 19de eeuw tot voorbij de eeuwwisseling. Te bedenken dat ik vele jaren naar school ben gegaan op de exacte plek waar mijn 19de-eeuwse voorouders woonden en hun gezinnen grootbrachten geeft mij een heel bijzonder gevoel.

Zo wordt het heden ook op een unieke wijze met het verleden verbonden bij ‘Pasters pleintje’, het speelplein dat zich op de hoek van de Wolvenstraat en de Generaal Merchierstraat bevond en waar ik uren vol speelplezier doorbracht. Op die plek woonden en werkten mijn voorouders in de 16de eeuw. Dit mocht ik per toeval ontdekken toen ik een dorpskaart van circa 1695 zag waar de hoeve met grond van de ‘hoirs Bostyn’ (de hoors of erfgenamen van Bostyn) op staat. Dat is een boeiend verhaal, maar stof voor een ander weblogartikel.

Dan was er ook de familie in ’t Kerkstraatje, op de Lijnwaadmarkt en de Zwijndries, een gebuurte op zich. Stuk voor stuk plekken vol historie voor onze familie. Zo zit ons dorp vól verhalen en wie mij een beetje kent zal weten hoezeer mij dat boeit.

Afbeelding 1: mijn overgrootouders Hendrik Bostyn en Maria Justina Sidonia Audooren – foto: Ilse Bostyn
Afbeelding 2: plattegrondschets van de kloosterschool en de beluikhuizen – bron: brochure ‘100 jaar KBO Ename’
Afbeelding 3: uitsnede van de Popp-kaart, kadaster Ename 1842-1852 – bron: Popp-kadaster

Het huis van Eename

Moeder Alena van het klooster van de Zusters van Barmhartigheid in Ename schreef rond 1945 een prachtig verslag over de ontstaansgeschiedenis en verdere groei van de katholieke school van Ename. Het handschrift draagt de titel ‘Het huis van Eename’. Door haar notities weten we veel over hoe de school tot stand is gekomen en wat er in die eerste kwarteeuw zoal geschied is.

Om het 100-jarig bestaan van de school te markeren publiceerde het KBO Ename de lijvige brochure ‘100 jaar Katholiek Basis Onderwijs Ename’. Dit boekwerkje is een verzameling van teksten, foto’s en tekeningen die het verhaal van de school op boeiende wijze vertellen en weergeven. Het archief van het klooster en de school, waaronder het handschrift van moeder Alena, boden hiervoor een schat aan bronmateriaal. En natuurlijk zijn er de vele herinneringen van zovele dorpsgenoten die hun schooltijd doorbrachten in deze school. Een school die er één was van twee…

Eén school in Ename, twee scholen in Ename…

Ename had eeuwen geleden haar dorpsschooltje op het Enameplein. In het weblogartikel Ename in 1665, de school kan je daar meer over lezen. In 1628 kocht de Sint-Salvatorabdij van Ename een stuk grond op ons dorpsplein om daar een school op te richten. Van 1628 tot heden is de locatie daarvan niet veranderd, alhoewel de abdij in 1795 werd opgeheven, de school werd overgedragen aan de Franse Republiek en in 1830 aan het nieuwe land België. Dit schooltje sloot in 1984 zijn poorten, maar het oude gebouw staat er nog steeds en men spreekt in Ename nog altijd over ‘de gemeenteschool’. Het pand hoort nu bij het beschermde dorpsgezicht en zal binnen nog onbekende tijd worden verbouwd tot woonruimtes.

Om het plaatje compleet te maken vermeld ik er nog bij dat er halverwege de 19de eeuw twee schoolgebouwtjes waren op het Enameplein. Eén op de locatie zoals hierboven beschreven (perceel 390 op de kadasterkaart van Popp) in eigendom van het Bureel van Weldadigheid van Ename, maar ook één aan de overkant van ‘de Plaatse’ (perceel 224 op de kadasterkaart van Popp) in eigendom van de gemeente Ename. Dit tweede schoolgebouw was op de binnenkoer van het huidige restaurant Paulette. Je ziet er nog steeds de oude indeling van de woning met achtergebouw. Leuk om op te letten wanneer je daar eens bent.

Foto !: de gemeenteschool van Ename in 1995 (het hoge huis) – bron: Beeldbank Erfgoedobjecten provincie Oost-Vlaanderen
Foto 2: de achterkant van de gemeenteschool dd. 13-11-1995 – bron: beeldbank Erfgoedobjecten provincie Oost-Vlaanderen
Foto 3: de gemeenteschool dd. 1900-1910 – foto: Pius Verhegge
foto 4: dorpskaart van Ename in de 17de eeuw – bron: Ename in 1665, de school , Visual Dimension, Daniël Pletinckx
Foto 5: Popp-kaart Ename 1842-1852 – bron: Popp-kadaster

Met de overgang naar de Belgische staat in 1830 brak voor het onderwijs een zeer woelige tijd aan. De 19de eeuw zat vol onzekerheden en veranderingen wat dat betreft. De eerste wet op het lager onderwijs die in 1842 door liberalen en katholieken werd aanvaard, werd in 1879 afgeschaft en vervangen door een nieuwe wet die bepaalde dat het lager onderwijs uitsluitend onder de bevoegdheid van de burgerlijke overheid kwam. Dit betekende dat de Rooms-Katholieke Kerk enkel nog buiten de klasuren bevoegdheid had om godsdienstles te geven en dat er ook geen inmenging vanuit gelovige hoek meer mocht zijn in het verdere dagelijks onderwijs.

Een hevige schoolstrijd brak los. Die leidde tot de oprichting van een eigen katholiek onderwijsnet. Om dit praktisch te verwezenlijken had men nieuwe schoolgebouwen nodig. Katholieken beijverden zich om binnen eigen netwerk schoolgebouwen in te richten en lesgevers aan te stellen. En zo kwam het dat in korte tijd in vele dorpen plots een tweede school ontstond, dikwijls in dezelfde straat of buurt van de reeds bestaande ‘gemeentescholen’. We noemen deze katholieke scholen ook ‘de vrije scholen’. Meestal werden de gebouwen door weldoeners geschonken of ter beschikking gesteld en werden de scholen door kloosterlingen geleid. Zo ook in Ename.

De juffrouwen Schautheer schonken hun ouderlijk huis in de Hoogstraat ‘tot een liefdadig doeleinde’, zo vermeldt moeder Alena van de Zusters van Barmhartigheid in haar unieke tijdsdocument van 1945. We schrijven dan 1889. Al snel werd het huis ingericht tot een klooster met ruimte voor een paar klaslokalen én pensionaat. Maar er was al eerder een initiatief voor een vrije school in Ename, namelijk het privéschooltje in de Sint-Annastraat (huidige Annekensstraat), eigendom van Maurice Vander Straeten.

Een weldoener uit Asper

Onze moeder werd geboren in Asper en verhuisde na haar huwelijk met onze vader naar Ename. Dat was vele jaren nadat haar dorpsgenoot Maurice Vander Straeten naar Ename was getrokken. Zij heeft hem persoonlijk natuurlijk niet gekend, maar wel de brouwerij van de familie Vander Straeten aan de Steenweg, vlakbij de Asperse Sint-Martinuskerk. In mijn moeders jonge jaren was deze brouwerij al overgenomen door de brouwersfamilie Ceuterick. Maurice Vander Straeten werd geboren in Asper in 1846 als zoon van Desideer Vander Straeten uit Gavere en Theresia Bouvy uit Ename. Dit maakt meteen zijn band met Ename duidelijk. Zijn overgrootvader Benedictus was burgemeester van Asper, zijn voorouders waren handelaars, bierbrouwers en stokers. Zijn broer Paul overleed reeds op 30-jarige leeftijd en beide broers bleven ongetrouwd.

Maurice, filantroop en weldoener, was zeer gelovig en zette zich met liefde en vuur in voor het katholiek onderwijs in ons dorp. Hij stichtte eind jaren 1870 een privéschooltje in de Annekensstraat als tegenwicht tegen de liberale inrichting van het onderwijs in die tijd en hij schonk dit schooltje in 1894 aan de zusters van de kloosterschool in de Hoogstraat. Het huis in de Annekensstraat (nr. 10) bestaat nog steeds, maar is al meer dan 100 jaar een gewone woning. Er wordt geen les meer gegeven sinds 191o-1912, toen er twee nieuwe klassen aan het klooster in de Hoogstraat gebouwd werden.

Foto 1: het voormalige schooltje in de Annekensstraat dd 06-04-1995 – bron: Beeldbank Erfgoedobjecten provincie Oost-Vlaanderen
Foto 2: portret van Maurice Vander Straeten – foto Ilse Bostyn / fotograaf onbekend
Foto 3: het voormalige schooltje in de Annekensstraat dd 29-12-2016 – bron: Beeldbank Erfgoedobjecten provincie Oost-Vlaanderen / foto Pascal Van Acker
Foto 4: de Annekensstraat dd 1900-1910 – foto Pius Verhegge / kleurbewerking Maurice Cornelis

Een zijspoor in dit artikel, maar toch interessant in onze dorpsgeschiedenis, is de vermelding dat de Sint-Annastraat (Annekensstraat) rond de eeuwwisseling van de 19de en 20ste eeuw enigszins de exponent was van de strijd tussen de twee grote politieke partijen in Ename. Maurice Vander Straeten (katholieken) was eigenaar van meerdere huizen aan de ene kant van de straat en Louis Beaucarne (liberalen) van meerdere huizen aan de andere kant. Op bovenstaande foto (afbeelding 4) zien we de toestand rond 1900-1910: de huizenrij aan de linkerkant is van Beaucarne, de huizenrij aan de rechterkant, waar ook het schooltje zich bevond, is van Maurice Vander Straeten. Fotograaf Pius Verhegge nam deze foto kijkend richting Bos t’Ename en staat ter hoogte van het schooltje (aan zijn rechterkant dus). Het schooltje is hier helaas niet te zien.
Bij de ouderen van ons dorp zijn de huizenrijen nog bekend als ‘de 12 apostelen’ (de huizen van Maurice Vanderstraeten) en de ‘8 zaligheden’ (de huizen van Louis Beaucarne).
Ook interessant om te vermelden is dat er in de Annekensstraat rond de tweede helft van de 19de eeuw nog maar één huis stond. Dit was het huisje met tuin van Jan Francies Bostyn. Hoogstwaarschijnlijk is dit het huisje wat we op de foto van Pius Verhegge zien (links vooraan op foto 4 hierboven). De Annekensstraat behoort tot de oudste straatjes van ons dorp, maar is dus nog maar sinds eind 19de eeuw echt bebouwd. Het huisje van Jan Francies stond er aanvankelijk dus heel ruimtelijk middenin de velden.

Maurice Vander Straeten was op vele gebieden een weldoener voor de zusters. Hij betaalde voor één klaszuster zolang de school geen ondersteuning van de overheid kreeg. De klassen in het klooster zelf werden namelijk niet erkend door de staat. De bewaarklas in de ruimte naast het klooster werd in 1902 door het gemeentebestuur van Ename aangenomen. Na de schenking van het schooltje in de Annekensstraat kregen de twee nieuwe klassen aan de Hoogstraat erkenning van de staat.

Naast dit alles deed mijnheer Vander Straeten nog meer voor de school. Moeder Alena schrijft in haar handschrift over de geschiedenis van de school: ‘Mijnheer Vander Straeten bleef de grote weldoener der Zusters: hij schonk hun levensmiddelen en vooral aanmoedigingen voor de leerlingen van de school. Gemaakte kleren voor de grooten, gebreide goederen en lekkernijen voor de kleinsten.’
Toen hij in 1916 overleed liet hij aan de zusters het altaar van zijn huiskapel na, met alle benodigdheden voor het opdragen van de mis. Ik herinner mij de kapel op de bovenverdieping in het klooster met dat altaar. Ik zal ook nooit vergeten dat ik bij een bezoekje aan de zusters soms een kleurig heiligenprentje mocht uitzoeken. Het werd een kostbare, kleine verzameling voor een fantasierijk meiske als ik. De zusterkes in het klooster… zij waren toch echt een bijzondere aanwezigheid in ons dorp. Het glimlachende gezicht van zuster Mutiënne, een van mijn kleuterjuffen, staat me nog het meeste bij.

En het oude klooster? Dat liet bij mij een diepe indruk na. Ik kon er de historie van het huis voelen, al wist ik als kind nog niet wie daar allemaal gewoond, gewerkt en geleefd had. Nu wel en ik zet dat hier graag op een rijtje voor jou. Ik mocht recent ook even gaan kijken in mijn oude schooltje en kreeg toestemming om foto’s te maken. Je kunt ze bekijken in de slideshow hieronder (gewoon op de pijltjes klikken). De sfeer van vroeger hangt er nog steeds en ik weet zeker dat zowel de zussen Schautheer als de kloosterzusters zouden genieten van de levendigheid in hun oude woning, klooster, schooltje. Het is vandaag bepaald geen kleine school meer. Het zoemt er van bedrijvigheid. Overal vind je kleur in tekeningen, foto’s en de gebruikelijke verzameling oude en nieuwe spullen van een school in volle werking. ’t Was plezant om er weer rond te dwalen. Bedankt, team KBO Ename!

Fotocollage van het KBO Ename dd. 19-06-2024 – foto’s Ilse Bostyn, met dank aan directie en team van KBO Ename
(klik op de pijltjes om de fotocollage te zien)

De families Schautheer en Biebuyck

De familie Schautheer

In de 16de en 17de eeuw vinden we de familie Schautheer terug in Steenhuize (bij Herzele), een economisch welvarende plek die tijdens het Ancien Régime de bijzondere status van vrijheerlijkheid en prinsdom had. Het was vader Adriaan Francies Schautheer die naar Ename verhuisde, alwaar in 1779 zijn zoon Karel Francies werd geboren. Karel Francies was een welgesteld man, kolenhandelaar en burgemeester van Ename. Hij woonde met zijn echtgenote Adelaïde Biebuyck en zijn gezin in de mooie burgerwoning in de Hoogstraat die later klooster en school zou worden. Het waren hun dochters, ‘de juffrouwen Schautheer’, die in 1889 de woning met daarbij enkele percelen grond aan de Zusters van Barmhartigheid schonken.

Karel Francies Schautheer huwde rond 1805 al een eerste keer met Anna Carolina De Ruyck uit Sint-Kornelis-Horebeke. Zij kregen een dochter en een zoon, welke beiden zeer jong overleden. Ook Anna Carolina overleed al vroeg (in 1807). Karel Francies hertrouwde met de Enaamse Adelaïde Biebuyck op 16 augustus 1813.

Burgemeester van Ename

In de processen-verbaal van afpaling (1819) die vooraf gingen aan het primitief kadaster (1830-1833) vinden we Karel Francies Schautheer terug als burgemeester van Ename, maar een nauwkeuriger zoektocht in de registers van de burgerlijke stand laat zien dat hij vanaf 1813 de akten ondertekende als burgemeester van Ename. Hij volgde daarmee Maurus Delplancken op. In 1812 ondertekende hij al als schepen onder burgemeester Delplancken regelmatig de akten, samen zijn aanstaande schoonvader notaris Pieter Antoon Biebuyck.

Afbeelding 1: handtekening schepen Adriaan Francies Schautheer tussen die van burgemeester en schepenen onder een wettelijke passering in 1772
Afbeelding 2: handtekening van burgemeester Karel Francies Schautheer in het proces-verbaal van afpaling van 1819

Karel Francies bleef burgemeester tot 1836 en is daarmee de eerste burgemeester van Ename in het onafhankelijke land België. In de zomer van 1836 ondertekende hij nog de registers van de burgerlijke stand en vanaf september 1836 zien we de naam van de nieuwe burgemeester Baudewijn Bouvy in de registers opduiken. Deze werd in 1839 opgevolgd door Edmond Beaucarne.

Op 19 april 1840 overleed Karel Francies Schautheer in zijn woning in de Hoogstraat. Hij is dan 61 jaar oud. Gezien Adelaïde Biebuyck in het bevolkingsregister van 1847-1867 nog ingeschreven staat met als beroep koopvrouw, mogen we er van uitgaan dat zij de kolenhandel van haar man heeft voortgezet. Hoogstwaarschijnlijk bijgestaan door haar zoon Juliaan (Jules) die schepen van Ename was en lid van de Oudenaardse Kamer van Koophandel. In het bevolkingsregister van 1867-1887 staat Adelaïde ingeschreven als handelaarster en landbouwster.

Een bijzonder bidprentje

Van het gezin Schautheer kon ik tot op heden slechts één bidprentje terugvinden: dat van Juliaan Antoon. Het staat in zwart-wit afgedrukt in het boekje ‘Ename in oude prentkaarten, foto’s en doodsbeeldekens’, maar het is echt spijtig dat we het originele bidprentje (nog) niet hebben kunnen terugvinden, want ik vermoed dat het prachtig ingekleurd is met onder andere het blauw van de korenbloem. Opmerkelijk is namelijk de fijne tekening en de tekst aan de voorzijde: ‘Le Bluet est l’emblème de la lumière et de la clarité. La vierge Marie est l’étoile de la mer, elle est l’étoile du matin.’ (‘Bluet’ is ‘bleuet’ in hedendaagse spelling.) Zowel afbeelding als tekst, ook op de achterzijde van het bidprentje, laten zien dat Juliaan een bijzondere devotie voor Maria moet hebben gehad.

Het bidprentje van Juliaan Antoon Schautheer, zoon van Karel Francies en Adelaïde – bron: ‘Ename in oude prentkaarten, foto’s en doodsbeeldekens’

De familie Biebuyck

Adelaïda Jacoba Antonia Biebuyck werd geboren in Ename in 1793 en was de dochter van notaris, stoker en herbergier Petrus Antonius Biebuyck (uit Ename) en Rosalia Van Quickenborne (uit Deinze). De familie Biebuyck zien we dan al geruime tijd in Ename wonen, namelijk sinds de tweede helft van de 17de eeuw. In de 16de eeuw woonden zij in Wakken als buitenpoorters van Kortrijk. Wakken of Wackene is een van de oudste gemeentes in West-Vlaanderen. Het was een heerlijkheid met een Bourgondische residentie. De heerlijkheid Wakken werd in 1614 verheven tot baronie en in 1626 tot graafschap.

De familie Biebuyck is een grote familie. Adelaïde stamt uit een gezin met 12 kinderen en mag vele Biebuycks haar ooms en tantes, neven en nichten noemen. Haar grootvader Antoon Bonaventure (1736-1769) was schepen van Ename. Meerdere Enaamse families hebben wel een Biebuyck in hun voorgeslacht. Mijn voormoeder Sophia Biebuyck trouwt in 1813 met Pieter Francies Audooren en zo worden ook onze families verbonden.

Samen met Karel Francies kreeg Adelaïde Biebuyck (naar voorlopig genealogisch onderzoek) 8 kinderen: 6 dochters en 2 zonen. In het bevolkingsregister van 1847-1867 zien we dat dochters Clothilde, Clementine, Virginie, Pharaïlde en zoon Juliaan nog bij hun moeder Adelaïde inwonen, de andere kinderen zijn jong overleden. Virginie overlijdt in 1850 en Juliaan in 1874. Zijn overlijden wordt vermeld in het Journal de Bruxelles van 2 juli 1874, daarin lezen we dat Juliaan (Jules) gemeenteraadslid van Ename en lid van de Kamer van Koophandel van Oudenaarde is. Pharaïlde huwt in 1870 met Leonard Vandenbossche en verhuist naar een woning iets verderop in de Hoogstraat, meer bepaald het huis naast de herenboerderij en stokerij van Gustaaf Rullens.

Wie waren dan de juffrouwen Schautheer die hun ouderlijke woning aan de Zusters van Barmhartigheid schonken? Moeder Adelaïde overlijdt in 1870. Dochter Clothilde overlijdt in 1887 en dochter Clementine in 1889. In dat jaar wordt de woning geschonken aan de zusters. Er is mij nog geen notariële akte bekend van de schenking, maar ik vermoed dat op zijn minst de drie laatst in leven zijnde zussen dit al geruime tijd met elkaar hadden afgesproken. Een bijzondere nalatenschap van drie zussen, waarvan enkel Pharaïlde nog in leven was bij de schenking (zij overlijdt in 1907 en was toen al weduwe).

Het echtpaar Schautheer-Biebuyck ligt begraven aan de oostzijde van de Sint-Laurentiuskerk naast de toren, samen met hun dochters, zoon en schoonzoon. Hun monumentale graf werd enkele jaren geleden vernield door vandalisme. De vandaal werd echter gesnapt en verplicht tot het bekostigen van een nieuwe opstaande grafsteen met de namen van de familie erop. Dat verklaart dat de opstaande steen met de namen er zo nieuw uitziet. Het graf ligt naast de Calvarie-beeldengroep waarover je meer kan lezen in het weblogartikel De Calvarie van Ename, herinneringen van Eddy.

Het graf van de familie Schautheer bij de Sint-Laurentiuskerk te Ename, oostzijde naast de toren – foto’s Ilse Bostyn

Het herenhuis in de Hoogstraat

De statige herenwoning werd halverwege de 18de eeuw gebouwd. Een periode waarin meer burgerhuizen in Ename werden opgetrokken. Zo ook mijn ouderlijk huis in de Abdijstraat (nu huisnummer 32). Denk hierbij ook aan de pastorij van Ename en Huis Beaucarne. Iets later Huis Beernaert. Tussen ongeveer 1750 en 1820 wordt er dus veel gebouwd in Ename en krijgt ons dorp meerdere prachtige woningen die er nog steeds geheel of gedeeltelijk zijn.

Woonde vader Adriaan Francies Schautheer reeds in de statige woning in de Hoogstraat en is Karel Francies daar geboren? Of was deze woning misschien aanvankelijk eigendom van de familie Biebuyck? We weten het niet. Bij de inschrijving van de geboorten van de kinderen van Karel Francies en Adelaïde zien we dat zij in de eerste helft van de 19de eeuw al wel daar in de Hoogstraat woonden. Door Karel Francies werd de woning zowel koopmanswoning als burgemeesterswoning.

In de legger bij de Popp-kadasterkaart van Ename (1842-1852) zien we voor het eerst officieel dat burgemeester Karel Francies Schautheer eigenaar is van het huis. In diezelfde legger zien we dat hij ook eigenaar is van een magazijn met een laadkaai aan de Schelde (oude loop) op enkele percelen verder naar het westen. Verder bezit hij op dat moment nog de tuin aan de overkant van zijn huis (op de hoek met de Wallestraat) en drie kleine huizen nog een stukje voorbij zijn magazijn, meerdere tuinen en een stuk land op de Hongerijekouter, meer bepaald waar de Toveressenweg op de Wallestraat uitkwam (dat is net achter Torreken te Walle).

In het eerste bevolkingsregister van Ename (dd. 1847-1867) zien we dat Adelaïde Biebuyck, weduwe en koopvrouw, na het overlijden van haar echtgenoot samen met haar kinderen en bedienden in het mooie herenhuis blijft wonen. In dit bevolkingsregister werden de huizen niet onder huisnummer ingeschreven, maar als doorlopende telling. Men telde in Ename toen zo’n kleine 200 huizen. De telling begint bij de huizen aan de Rekkemstraat en het ‘Galgstraatje’ of ‘Galgsken’ aldaar en loopt zo door richting Hoogstraat. Het huis van de familie Schautheer-Biebuyck is het huis genummerd 15. Zoveel huizen waren er dus niet tussen Rekkemstraat en Enameplein…

De eerste zusters

Na het overlijden van Clementine op 6 mei 1889 nemen de eerste 5 kloosterzusters op 7 oktober van dat jaar hun intrek in de woning aan de Hoogstraat. In de twee daaropvolgende jaren zien we een wisseling van bewoners, er komen 3 zusters bij en er gaan 3 zusters weer weg om verschillende redenen. Eén van hen komt terecht in een ‘gesticht voor krankzinnigen’, een zakelijke vermelding in het bevolkingsregister waarachter een tragisch verhaal schuilgaat. In de daaropvolgende jaren zien we de kleine kloostergemeenschap aangroeien. In 1896 komt de 11de zuster haar geloofsgenoten vervoegen in Ename. Meerdere zusters zijn Nederlandse van geboorte. In de woning werd tijdens de eerste jaren ook een pensionaat voor meisjes ondergebracht, waarover meer verder in dit artikel.

Foto’s van het klooster, de ingangspoort en het ‘nieuwe’ schoolgebouw dd. 11-10-1995 – bron: beeldbank Erfgoedobjecten provincie Oost-Vlaanderen

Van koopmanswoning naar klooster

De koopmans- en burgemeesterswoning van de familie Stautheer is een statig huis van zeven traveeën breed met twee bouwlagen. Het heeft een markante voordeur tussen grote pilasters en boven die deur is een prachtig geornamenteerd bovenlicht. De voorgevel heeft 13 grote vensters.
Wie als kind op school zat of zit kent goed de achtergevel op de (oude) speelkoer. Deze is wat men noemt beraapt: ruw bepleisterd (met een grove specie). Dit werd gedaan tegen de inwerking van vocht, hetwelk effectief is maar… ook een pijnlijke zaak wanneer je er met je blote huid tegenaan schraapt tijdens het spelen. Deze achtergevel is veel te zien op klas- en groepsfoto’s van vroeger.

Naast het huis is nog steeds de monumentale inrijpoort. Deze is breed, heeft een driehoekig fronton en schamppalen. Waar vroeger de karren met paard of met de hand geduwd in- en uitreden, liepen vanaf het einde van de 19de eeuw vele kindervoetjes naar de speelkoer en leslokalen. En dat is zo gebleven tot op de dag van vandaag.

Achter de woning bevinden zich enkele bijgebouwen die loodrecht op het huis zijn aangebouwd. Aanvankelijk waren dit de keuken, het washuis en stallingen van de familie Schautheer. Aan de andere zijde en los van het huis waren nog een schuur, meer stallingen en een kantoor. Deze kwamen niet tot aan de straat, maar lagen achter de poort. Karel Francies Schautheer was kolenhandelaar en gebruikte deze ruimtes voor opslag en administratie. Deze bijgebouwen bestaan niet meer. Op hun plaats zijn klaslokalen en andere ruimtes gebouwd.

De zusters zijn er niet meer. Zij bleven tot juni 1987 in het klooster wonen. Toen schonken zij de woning en de schoolgebouwen aan de vzw Katholieke Scholen Oudenaarde want door het groeiende leerlingenaantal was bouwen, verbouwen en uitbreiden een noodzaak geworden. Bijna 100 jaar lang is de koopmanswoning van de familie Schautheer dus een klooster geweest. Nu zijn de administratieve lokalen, keuken en opslagruimtes van de school er ondergebracht.

Het ‘nieuwe’ gedeelte

Op een unieke en zeer vroege foto (hierboven) van eind 19de eeuw zien we hoe de woning, de aanpalende huizen en de Hoogstraat er uitzagen. Bijzonder is ook dat de ommuurde hof aan de overkant van de straat op deze foto nog te zien is. De hof werd in 1908 door Anna Van den Bossche aan het klooster geschonken.

De aanpalende huizen vormden samen het beluik waar mijn overgrootouders woonden. Hoeveel huisjes het beluik telde is mij niet helemaal duidelijk. Het beluik werd gesloopt voor de bouw van de nieuwe schoollokalen in 1910. Eén van de huisjes echter, dat aan de linkerzijde van de grote poort die toegang gaf tot het beluik, bleef na de sloop bestaan. Het huisje kwam door de bouw van het nieuwe schoolgedeelte geheel ingebouwd te liggen tussen de inrijpoort van het klooster links, de toegangspoort tot de speelkoer achter de nieuwe leslokalen rechts en de reeds bestaande bijgebouwen van de kloosterwoning aan de achterkant. In deze piepkleine woning hebben oudere dorpsgenoten nog ‘Toontje Muyshond’ weten wonen.

In een ander weblogartikel neem ik je graag mee op een wandeling door de Hoogstraat in de periode 1910-1920 toen onderstaande foto werd gemaakt. Wellicht ontdek je waar je voorouders gewoond of gewerkt hebben.

De nieuwe aanbouw van in 1910-1911 zien we op de foto hierboven. Aanvankelijk behoorde deze grond – waar het beluik met de cluster huisjes op was gebouwd – niet tot het klooster, maar de familie Schautheer schonk de grond toen uitbreiding van lesruimte noodzakelijk werd. Enkele weldoeners droegen bij tot de bouw van de nieuwe lokalen. Dit waren onder andere de heren Van Yperzele, Bouckaert en Vander Straeten en de juffrouwen Van de Walle, D’Hondt en De Graeve.

Het kleine huisje dat was ingebouwd geraakt zien we op de foto van rond 1910-1920 nog terug. Op onderstaande foto zien we het gedeelte met trapgevel dat in 1937 op de plek van dat huisje werd gebouwd. De voorgevel van de school is sindsdien niet meer veranderd.

Afbeelding 1: schetsen van voor en na 1910 – bron brochure ‘100 jaar KBO Ename’
Afbeelding 2: het nieuwe schoolgebouw van 1910-1911 – bron: beeldbank Erfgoedobjecten provincie Oost-Vlaanderen

De nieuwe klassen werden gewijd in 1912. De binnenkant zag er anders uit dan nu. Er waren twee leslokalen met een centrale gang. Deze gang had een deur aan de achterkant (op de speelkoer) en hoge raampjes aan de straatkant. De twee leslokalen waren ruim, met elk drie ramen die uitzagen op de speelkoer. Aan de achterzijde van de speelkoer, evenwijdig aan de oude Scheldearm, waren de toiletten. De twee zijkanten van de speelkoer waren overdekt en verhard, het niet-overdekte gedeelte was onverhard. Maar dat laatste was in mijn jonge jaren al aangepast, want de nieuwe speelkoer was in 1955 verhard met tegels. De muur die aanvankelijk deze koer verdeelde werd afgebroken in 1971. De regel voor aparte speelplaatsen voor ‘mannekies en meiskies’ was afgeschaft. Ook de nieuwe schoolgebouwen waren heringericht. De ruimte werd in 1951 verdeeld in 3 klassen met elk 2 vensters.

In de lokalen van de school was ook ruimte voor de toneelgroep, een feestzaal en bibliotheek. Het gaat te ver om hierover uit te wijden. Ook dit is stof voor andere weblogartikelen.

Dorpsfotograaf Paul Messiaen vereeuwigde het bijzondere moment waarop de Geallieerden ons dorp komen binnenrijden op 4 september 1944. Op zijn foto zien we aan de rechterkant het klooster (het witte huis) en het in 1910 aangebouwde schoolgedeelte (het donkere gebouw). Het hoge pand met de trapgevel stond er toen nog maar 7 jaar.

Bouwen en verbouwen

Er is in al die jaren heel wat verbouwd en bijgebouwd. De kloosterschool groeide gestaag. Voor een uitgebreide beschrijving van de bouwhistorie verwijs ik graag naar de gedetaillleerde brochure die is uitgegeven ter gelegenheid van het 100-jarig jubileum van het KBO Ename.

Met name de jaren 20 en 30 van de 20ste eeuw waren belangrijke jaren voor de school. Een nieuwe weldoenster trad naar voren, juffrouw Bernadette Van de Walle. Zij doneerde de middelen voor een nieuwe bewaarklas met meubelen en leerbenodigdheden (1927-1928). In 1934 zorgde zij voor de meubelen en leermiddelen van een vierde lagere klas.
In 1929 werd de oude middenbouw gesloopt en heropgericht. Een nieuw tijdperk was geboren. De kloosterschool beschikte vanaf dat moment over 6 ruime klaslokalen, 2 speelplaatsen en een feestzaal met podium.
In 1937 kwam ook een nieuwe huishoudschool tot stand. Tot die tijd kregen de meisjes huishoudles in het oude huisje dat na de sloop van het beluik was blijven staan. Dat werd in 1937 afgebroken, herbouwd en ingericht met een bibliotheek op de benedenverdieping en een klaslokaal op de bovenverdieping (zie hierboven).

In 1942 werd de lagere school van Ename eindelijk aangenomen door het gemeentebestuur, alsook de bewaarschool heraangenomen. Langzaam aan brak een nieuwe periode aan voor ’t kloosterschoolke. De tijd van de grote weldoeners en inzamelingsacties door Enaamse verenigingen werd door zuster Alena gelukkig beschreven in haar verhaal over de ontstaansgeschiedenis en eerste kwarteeuw bestaan van de school.

Een andere tijd

Dat de tijden veranderen zien we doorheen de geschiedenis van de inmiddels 135 jaar oude school. We hoeven slechts naar beeldmateriaal te kijken om een indruk te krijgen van de sfeer op school doorheen die jaren.

Een reis door de tijd (foto’s van links naar rechts, van boven naar onder):
1922 – de klas van juffrouw Madeleine Maes
1943 – de klas van juffrouw Maria Legaet
1943 – de klas van juffrouw Martha De Clercq
1955-56 – de klas van meester Michel Provost
1919 – de klas van zuster Alex
1922 – de klas van zuster Ursmarine
1906 – schoolfoto met moeder Leonie (midden) en zuster Ursmarine (rechts) (zuster links niet bekend)
1971-72 – de klas van juffrouw Martina Bostyn
1890-1900 – schoolfoto met zuster Romualda (links), zuster Tarcitia (midden) en zuster Adriana (rechts)

Foto’s: Ilse Bostyn & brochure ‘100 jaar KBO Ename’

Een Lourdesgrot

Juffrouw Bernadette Van de Walle liet als afsluiting van de grote verbouwing rond de jaren 30 een Lourdesgrot bouwen op de oude speelplaats achter het klooster. Deze werd de achtergrond voor vele klasfoto’s.
Zuster Alena schrijft (1945): ‘Mejuffrouw B. Van De Walle, die met het Moederhuis van Ronse deelnam in deze grootsche onderneming, zette de kroon op het werk door het oprichten van een prachtige grot van Lourdes in echt Ardeenschen steen. De Zeer Eerwaarde Heer Deken van Oudenaarde kwam dit lieve heiligdom van Maria op 17 augustus 1930 inwijden, en thans nog houdt de gansche parochie jaarlijks rond dien heuglijken datum, een plechtige bedevaart naar de grot van het klooster.’

Deze grot werd in 1993 afgebroken en door vrijwilligers verplaatst naar de westzijde van het oude kerkhof rond de Sint-Laurentiuskerk. Daar staat zij tot op heden. De groep vrijwilligers was zeer gemotiveerd om deze grot te behouden en onderhouden. Eén van hen was onze moeder Bertha De Smet. De rozenstruik die daar nog steeds bloeit werd door haar geschonken, een zoetroze herinnering.
De laatste jaren is de grot helaas meermaals het slachtoffer geworden van vandalisme. Respect blijkt bij jong én oud soms ver te zoeken. Van het kapotslaan van beelden, het storten van afval tot het parkeren van fietsen en auto’s… men heeft niet altijd meer hetzelfde gevoel bij het erfgoed dat onze ouders en grootouders zo nauwgezet verzorgd hebben. Een nieuwe werkgroep opgericht in 2023 door mijzelf en enkele enthousiaste inwoners van Ename zet zich in om het oude kerkhof, de graven, de beelden en ook de grot (in samenwerking met het Enaamse parochieteam), zo goed mogelijk te verzorgen. Dit alles is op dit moment nog in een opstartfase. We hopen een breed draagvlak te krijgen en bij ieder respect voor ons dorpserfgoed te bekomen.

Een pensionaat voor meisjes

In 1895 werd in het klooster een pensionaat voor meisjes opgericht: het Pensionaat van de H. Antonius van Padua. In het Liber Memorialis van de Sint-Laurentiusparochie staat een lijst van ingeschreven leerlingen, zowel internen als ‘halve of kwartpensionnairen’. Velen kwamen van behoorlijk ver, grotendeels door de invloed van het moederhuis in Ronse. Dit pensionaat bestond niet lang omdat er plaatsgebrek was. Dat is niet vreemd wanneer we in het Liber Memorialis zien dat er in 1896 al 18 internen ingeschreven waren en er daarnaast nog 14 meisjes waren die deeltijds in de school verbleven. Dat doet de vraag rijzen waar zij allemaal geslapen en gegeten hebben, temeer daar er in 1896 ook al 11 zusters in het klooster verbleven. In onderstaand uittreksel uit het bevolkingsregister van 1880-1900 zien we de namen van de zusters.

Afbeelding 1: pagina uit het Liber Memorialis van de Sint-Laurentiusparochie dd. 1896 – bron: brochure ‘100 jaar KBO Ename’
Afbeelding 2: uittreksel uit het bevolkingsregister van Ename dd. 1880-1900 / overzicht van de zusters die toen in het klooster woonden

Zondagsschool en schoolsoep

Voor twee interessante artikelen over de zondagsschool voor de jongedames van Ename in de kloosterschool en over het voorzien van schoolsoep tijdens de Eerste Wereldoorlog in de gemeenteschool verwijs ik u graag naar de volgende weblogartikelen:
De zondagsschool van Ename – Ename, mijn dorp. (enamemijndorp.com)
Soep op school, de kinderen van Ename tijdens WO1 – Ename, mijn dorp. (enamemijndorp.com)

Foto 1: de jongedames van de zondagsschool op de binnenkoer van de kloosterschool dd. 1904-1910
Foto 2: de dames die zorgden voor de schoolsoep op de binnenkoer van de gemeenteschool dd. 1914-1918